Attitude

Wie van ons ooit te maken heeft met vertalingen van religieuze of filosofische termen, stoot voortdurend op een virtuele onmogelijkheid zelfs in de eigen taal adequate equivalenten te vinden. En dat zeker wanneer men zich begeeft op het pad van de Oosterse terminologie.

En uiteraard in het Boeddhisme: daar hebben we onder (veel!) meer dat vervelende probleem van termen als manas en citta, ook al kunnen we de serie langer maken met er nog vijñāna aan toe te voegen. Gelooft men de woordenboeken dan krijgen we telkens ‘geest’ ("mind" met of zonder hoofdletter), alsof die Oudindische meesters geen duidelijk onderscheid maakten tussen de verschillende termen die ze telkens toch in een ander, maar welbepaald verband bezigden. En echt alsof ons Nederlands "geest" geen lapmiddel-dooddoener was. Kijkt u maar eens na in uw Van Dale wat er onder "geest" staat. Het pas verschenen Hedendaags Nederlands geeft liefst een vijftigtal betekenisvoorbeelden!          U kent ze door uw eigen gebruik ervan: geestesziekte - geestelijk leven - een geestige mop - een geestrijke drank - de armen van geest - een geestesverschijning - geest-van-zout - een geestgrond - een grote geest…

Vertalen we dan manas en citta - en het Chinese hsin of het Japanse shin/kokoro - als geest/gemoed/denken… dan zitten we maar half op de stoel. De teksten zijn markant genoeg. Wie wat vertrouwd geraakt is met de Sanskriet- en Pāli-literatuur kan het onderscheid wel àànvoelen, ook al vindt hij geen echt "dekkende" vertaling.

Manas is ‘geest’, maar dan echt ‘geest’ als de wijze waarop wij de verschijningswereld ervaren en interpreteren. Manas antwoordt op de vraag "wat?". Lees nog maar eens aandachtig de eerste twee verzen van Dhammapada: hoe de ervaringswereld (dhammā) geconditioneerd en opgebouwd wordt door "manas".

Citta daarentegen is ‘geest, gemoed’, maar dan als antwoord op de vraag "hoe?", nl. hoe wij tegenover onze ervaringswereld staan. Lezen we in die zin hoofdstuk 3 uit Dhammapada, dan wordt ‘citta’ ons meteen duidelijker. In filosofisch jargon zou men kunnen zeggen dat manas de perceptieve, passieve geest is, citta echter de volitieve actieve geest. Daarom is citta meteen ook een heilsinstrument wanneer hij "juist gericht" is (saimmāpanihitam cittam).

Met al dat filologisch-filosofisch geradbraak geraken we als gewoon mensentaal-sprekende wezens beslist niet uit het slop, zeker niet op het moment dat we geconfronteerd worden met de harde realiteit van onze dagelijkse problemen. Citta is beslist belangrijk in de Boeddhistische praktijk. Ons bestaan wordt a.h.w. ge-managed door de gemoedsinstelling tegenover de ervaringen die de "wereld" ons opdringt.

Daarom dacht ik aan "attitude" als vertaling of verduidelijking van "citta".

Voor de Boeddhist is immers zijn attitude tegenover het leven doorslaggevend. Men kan betwijfelen of het Boeddhisme wel een godsdienst of een religie of een filosofie of een psycho-ethisch systeem is of wat ook, - maar het is zonder de minste twijfel een duidelijk geschetste attitude.

Hetgeen de Boeddhist kenmerkt, dat is zijn attitude tegenover zijn medemensen, tegenover de maatschappij waarin zijn existentie zich afspeelt, tegenover zichzelf en zijn problemen, tegenover de dingen die in hem opwellen.

Maar vooral toch zijn attitude tegenover de Boeddha d.i. tegenover de Uiteindelijke Verlichting, het Reine Land.

En deze attitude is geïnspireerd door Boeddha’s Wijsheid en Mededogen. Helaas: doordat wij geen Boeddha’s zijn, maar doodgewone Boeddhisten, kan onze verlichtingsattitude noch volmaakt noch permanent zijn.

We zijn zwakke, op tijd en stond laffe en dwaze wezens, vol haat, begeertes en begoocheling. Onze attitude is nooit énén, maar flappert heen en weer tussen de 84 000 illusies van ons bestaan - en zelfs ons verlangen naar verlichting.

Maar het is goed in eigen hart te kijken, zoals Alice Nahon het dichtte. Het is goed dat we doordrongen geraken van het besef van deze "condition humaine". Dit misschien wat magere begin van zelf-kennis kan ons aansporen wat beter op onze attitudes te letten, vooraleer we aan de Grote Attitude kunnen beginnen…

Ekō 29

jikōji - 慈光寺

© 2003

info-at-jikoji.com

          home