Geluk

Kubose

Alle mensen, zonder de minste uitzondering, verlangen naar een leven vol geluk en ze werken hard om dit te verwezenlijken. Vrijheid en gelijkheid betekenen eigenlijk zoveel als een gelukkig leven leiden. Heel wat oorlogen werden hiervoor gevoerd. Het is net alsof de gehele geschiedenis van de mensheid niets anders is dan een grote strijd voor het geluk. Al onze bedoelingen en berekeningen gaan in die zin, en al onze energie wordt ingezet om dit doel te bereiken. Het is precies alsof geluk het uiteindelijke doel van ons bestaan is. Laat ons nu eens bekijken wat dan toch dat geluk is waar we allen naar streven, en welk de weg is die ernaar toe voert en waarnaar elk van ons op zoek is.

Wat is geluk? We moeten toch precies weten wat ons doel is wanneer we ernaar zoeken. Komen we dat niet te weten, dan is ons streven vergeefs. De oude Grieken zeiden dat "het goede" het ware geluk is. Maar in de middeleeuwen en zeker gedurende de moderne tijden is Aristoteles’ opvatting dat het goede het geluk is, fel omgebogen geworden naar de meer stoffelijke mening dat geluk genieten of afwezigheid van smart is. In zijn "Utilitarianism" schrijft John Stuart Mill: "Door geluk dient men genot en afwezigheid van smart te verstaan; door ongeluk, smart en de afwezigheid van genot." Hij geeft daarbij kwalitatieve verschillen in het genieten aan. John Dewey maakt een onderscheid tussen geluk en genot door te stellen dat het geluk blijvend en universeel is, een gevoel van het totale zelf, terwijl het genot vergankelijk en betrekkelijk is, en een gevoel van slechts een of enkele aspecten van het zelf. Aristoteles zei dat het goede van de mens, het geluk dus, een activiteit van de ziel is in eenstemmigheid van het volmaakte; of, wanneer er meer dan één volmaaktheid is, in eenstemmigheid met de beste en meest uitstekende volmaaktheid. Spinoza zegt dat geluk niet de beloning van de deugd is, maar de deugd zelf.

In het Sanskriet wordt geluk sukha genoemd. Sukha omvat zowel de betrekkelijk statische toestand die we geluk of zaligheid noemen, als de bewustzijnsmomenten van een toestand die psychologisch "genot" of "aangename gewaarwording" genoemd wordt. Sukha verwijst dus onverschillig naar lichamelijk welbehagen, stoffelijke welvaart en spirituele zaligheid. In het Boeddhisme wordt gevoel onderscheiden in drie vormen: sukha, geluk; dukkha, lijden; en adukkhamasukha, neutraal gevoel (lett. noch geluk noch lijden). Dit neutrale gevoel wordt vaak voorgesteld als geluk, nl. als een verheven vorm van geluk. De genoegens en aangename gevoelens die ontstaan uit de vijf zintuigen noemen we dan ook het geluk van de wereldse begeerten. De meer verheven vormen van welbehagen ervaren we b.v. in verband met de meditatiepraktijken. In het laatste stadium van de meditatie versmelten alle positieve gevoelens van vreugde en medelijden in het neutrale gevoel van gelijkmoedigheid; volkomen geesteshelderheid wordt bereikt en de onwetendheid is verdreven, zodat het bewustzijn zich in een volmaakte gelijkmoedigheid en evenwicht bevindt. Sidgwick zegt dat het Boeddhistische geluk "universalistisch hedonisme" is omdat het noch egoïstisch noch altruïstisch is. Boeddha’s roeping was niet enkel een einde te stellen aan het lijden maar ook het goede en het geluk van alle wezens te verwezenlijken: geluk brengen voor zichzelf en voor anderen. In het Boeddhisme is het streven naar een doel reeds een vorm van geluk, fel afstekend tegenover de Indische asceten die alles opofferen voor een doel.

Laten we nu ons onderwerp iets dichter bij ons bestaan van alledag brengen. In ons dagelijks leven kennen we diverse vormen van gelukkig zijn. Die kunnen we onderscheiden in drie: de lichamelijke, de stoffelijke en de geestelijke. Onder lichamelijk versta ik dat iemand gelukkig is wanneer hij gezond en mooi is. Materieel geluk betekent dat een persoon rijk is, in een mooi huis woont, een fraaie slee heeft, modische kleren, juwelen, fijn eten en drinken. Geestelijk geluk vindt men in vriendschap en liefde. Een gelukkig gevoel ontstaat ook wanneer men geëerd en geprezen wordt en algemene sympathie geniet.

Maar al deze vormen van geluk zijn afhankelijk van uitwendige oorzaken. Geluk in die vormen wordt ervaren doordat men iets bezit of van iemand iets ontvangt. Wanneer dan die oorzaak van zo een geluk komt te verdwijnen, dan verdwijnt meteen ook het geluk. Het ligt dus buiten ons machtsbereik. Laten we enkele voorbeelden nemen. Je lichamelijk geluk: je bent jong en mooi, gezond en sterk. Je voelt je dus gelukkig en dankbaar. Maar veronderstellen we dat een ongeval je overkomt en dat je misvormd en kreupel wordt, - of dat je ongeneeslijk ziek wordt. Je ware geluk kan niet afhangen van je gezondheid. Natuurlijk is het zo dat je schoonheid en je kracht mettertijd toch zullen verminderen en verdwijnen. Daarom mag reëel eeuwig geluk niet afhankelijk gemaakt worden van gezondheid, schoonheid of kracht, hoewel ze natuurlijk belangrijke factoren zijn voor ons dagelijks geluk. We moeten derhalve een weg naar het geluk zoeken die niets met het lichamelijke te maken heeft, zodat we gelukkig, vreugdig door het leven kunnen gaan ook al zijn we lelijk, ziek of gebrekkig.

Kenko, een beroemd Boeddhistisch priester en schrijven van "Tsurezure-gusa" (Essays over het nietsdoen), zei eens: "Het is de moeite niet waard een vriend te hebben die geen enkele ervaring van ziekte heeft." Een persoon zo gezond dat hij nooit ziek geweest is, kan de ware betekenis van sympathie en tederheid niet verstaan. Wie zo door-en-door-gezond is, is licht geneigd tot stijfhoofdigheid en last-verkopen. In zo een geval is gezondheid niet langer een bron van vreugde, maar van onenigheid. Hetzelfde kan gezegd worden van het materiële geluk: het is even onzeker en onbetrouwbaar. In onze dagen van geldjacht, is geld alles. De mensen geloven dat ze met hun almachtige dollar alles en iedereen kunnen kopen. Het is waar: geld is belangrijk, zeker in de wereld waarin wij leven. Maar geluk dat gekocht kan worden met geld, verdwijnt wanneer dat geld op is. Geld kan geluk brengen, maar het brengt veel vaker ellende met zich mee. Geld kan dus niet de weg naar het geluk zijn. En evenmin wat men met geld kopen kan: de wagen, het huis, de gastronomische maaltijden, de peperdure jurk of pels… het gaat allemaal dezelfde weg. Die dingen zijn weliswaar belangrijk en kunnen een zekere vorm van geluk bezorgen, maar ook zij zijn onbetrouwbaar en onveilig; hoe vaak brengen ze geen lijden over de mensen door vernietiging, diefstal, nijd en haat. Zelfs het gelukkig gevoel dat we gewaarworden bij liefde, vriendschap of eerbetuigingen, kan omslaan; hoe vaak wordt liefde niet haat, worden vrienden verbitterde vijanden en eer tot schaamte. Al die dingen zijn betrekkelijk en vergankelijk. Een geluk dat zijn oorsprong heeft in lichamelijke, stoffelijke of geestelijke omstandigheden, is afhankelijk van uitwendige oorzaken. Daardoor zijn ze dan ook onbetrouwbaar. Om die reden moeten we voor een waar geluk, eerder zoeken naar inwendige oorzaken.

Het Boeddhisme leert ons diep in de kern van de dingen te kijken, in plaats van rondom ons te kijken. We moeten in onszelf kunnen zien wat het geluk schept. Zo b.v. is "bemind worden" een vorm van geluk, maar "beminnen" is eveneens geluk. Men is gelukkig wanneer men iets krijgt, maar ook geven en delen is geluk. Het geluk van de gever is alleszins blijvender en rijker dan dat van degene die iets krijgt. In de geest van werkelijk geven en delen en beminnen is er geen grens. Het geluk is het geven, delen, beminnen zelf, en niet noodzakelijkerwijze het gevolg ervan. De ware vreugde aan het werk is het werk zelf eerder dan het resultaat van het werk. Waar geluk is niet een geluk dat men krijgt van buitenuit, maar is wat men binnenin zich schept. Moderne mensen zijn over het algemeen resultatenzoekers. Hun houding in het leven is dat ze iets zullen doen wanneer het iets oplevert; maar als er geen profijt is, dan heeft het geen zin iets te doen. Resultatenzoekers zijn profijtzoekers. Met andere woorden: moderne mensen denken dat het doel zoveel belangrijker is dan het middel. Iemand heeft ooit eens gezegd dat twee moderne ideologieën voorgesteld worden door Stalin en door Gandhi. Gandhi’s methode is dat de middelen even belangrijk zijn als het doel terwijl voor Stalin het doel zo belangrijk is dat het alle middelen verrechtvaardigt.

Aan Boeddhisten wordt aangeleerd dat elke stap en elk gebruikt middel heel, heel belangrijk zijn. Elk middel is op zichzelf al een doel. Kunstenaars, musici, schrijvers vinden in hun werk zelf hun vreugde en geluk; maar ‘moneymakers’ werken enkel om geld te verdienen. Werken is pijnlijk; die pijn moet goedgemaakt worden door het uitgeven van het verdiende geld: zo is nu eenmaal het moderne leven. Ik vind het jammer dat zoveel mensen op die manier leven. De gelukkigste en rijkste mens is diegene die niet alleen het nodige geld kan verdienen, maar die eveneens vreugde schept in wat hij doet.

De ware weg naar vreugde en geluk is de vervulling van het eigen leven. Het is de ontplooiing van het gehele wezen. De ware weg naar het geluk is de weg van het geven, niet die van het krijgen. We moeten eerder de weg van het beminnen opzoeken dan die van het bemind worden. Het is enkel een leven van geven, beminnen, delen en vreugde aan wat men doet dat werkelijk opbouwend en blijvend is. Alle andere vormen van geluk moeten vroeg of laat uitdraaien op mislukking en ontgoocheling. Het ware geluk wordt ons niet gegeven: we moeten het maken. Ben je ongelukkig, beschuldig dan niet de anderen, je omgeving, de maatschappij waarin je leeft. Hetgeen waardoor je je zo ongelukkig voelt, dat is je eigen gemoed, je attitude. Van omgeving of van werk veranderen kan eventueel helpen, maar dat betekent beslist geen totale genezing van je problemen en van je ongeluk. De ware weg naar het geluk, dat is je juiste levenshouding en een heldere, oprechte en juist gerichte geest.

Deze tekst werd met dank overgenomen uit Rev. Kubose’s boek "Everyday Suchness". Rev. Kubose was jarenlang verbonden aan de Buddhist Temple of Chicago (Higashi-Honganji) en is, nu op 77-jarige leeftijd nog immer actief.

Ekō 29

jikōji - 慈光寺

© 2003

info-at-jikoji.com

          home