Concentratie, Bedoelt U? …

Katrien Haemers

Concentratie is een fel begeerde eigenschap in deze tijden waar onze geest voortdurend versplinterd wordt door lawaai, reclame, alomtegenwoordige muziek, visuele attracties en noem maar op.

Toevallig komt concentratie ook voor op het Achtvoudige Pad. Kan concentratie dan ook religieus geïnspireerd zijn?

In de visie van de Boeddha is concentratie de geestestoestand die een resultaat is van meditatie: wanneer al die springerige krijsende aapjes in de boom van onze geest stil geworden zijn, en uit de boom weggenomen, en wanneer dan ook het beeld van de boom zich oplost, dan is de geest vrij en volledig beschikbaar.

Er zijn vele schrijvers en kunstenaars bekend die meditatie beoefenen met dat doel. De Franse schrijfster Marguerite Yourcenar vertelt hoe ze op die manier haar geest ‘leeg’ maakte van haar eigen persoon, zodat ze zich volledig kon laten ‘innemen’ door het personage uit haar boek.

Concentratie is een bijzonder praktisch instrument: zij verzekert een optimale efficiëntie, en zal dus een aangewezen hulpmiddel zijn voor energiebesparing! Kijk maar wanneer u geconcentreerd leest; hoe snel u kan lezen en hoe goed u kan bewaren wat u gelezen hebt! Bestaat er iets heerlijkers dan geconcentreerd naar muziek luisteren? Niets meer horen noch zien, enkel meegevoerd worden door een wereld van klanken…

Als u communiceert met anderen - of het nu mondeling of via internet verloopt - dan kunt u horen wat de ander zegt, en accuraat antwoorden. Geconcentreerd denken zal zich niet verliezen in details of onbenulligheden, zal niet op een zijspoor verdwalen. Maar helderheid zal er uit blijken.

Kan u de energiebesparing berekenen?

Wat doen wij dan met concentratie op dat Achtvoudige Pad? Laten we de Vier Edele Waarheden eens beschouwen:

Wanneer we in concentratie luisteren naar de Eerste Edele Waarheid die vertelt over de aanwezigheid van het onvervulde, het pijnlijke aspect in al het bestaande, zullen we niet zo snel vervallen in een eenzijdig pessimisme ‘dat het allemaal toch maar miserie is op de wereld’. Evenmin zullen we toegeven dat het Boeddhisme toch maar een trieste levensbeschouwing voorstelt. Want geen van beide stellingen klopt. Vanuit een geconcentreerd, vrij gemoed kunnen we zien dat het er niet om gaat het leven te identificeren met lijden, maar wél het aspect van onvolkomenheid in alles vast te stellen. Het veranderlijke, het vergankelijke, het ongrijpbare van al het bestaande wordt duidelijk voor een geconcentreerd gemoed.

De Tweede Edele Waarheid gaat op zoek naar de oorzaak van dit alles. Het ligt voor de hand dat we geneigd zijn deze buiten onszelf te gaan zoeken: in gebeurtenissen die niet in ons bereik liggen, in andere dingen die alles verpesten, in andere wezens die alle schuld wegdragen.

Een beetje concentratie laat ons iets anders zien: zij legt de knopen bloot in ons eigen gemoed, zij brengt ons de eigen zielenroerselen onder ogen die onze verhouding tot de dingen en de wezens vertroebelen.

De opheffing van het lijden, waarnaar de Derde Edele Waarheid verwijst kunnen we opsporen, daar waar zij te vinden is.

Concentratie verhindert ons in het wilde weg te slaan naar alles wat tegenstaat: ze laat zien hoe éénvoudig het kan zijn de eigen drijfveren bloot te leggen en ze zo reeds half te ontzenuwen. Een hart dat vrij is van begeerte en afkeer zal ons behoeden voor de verdwazing van ons ‘ik’ op te hemelen tot een onomstootbare waarde.

Aandacht leidt tot relativeren, zelfs van het ‘ik’. En wat doen we mét, of wat zouden we doen zonder concentratie in het beoefenen van het Achtvoudige Pad? Of het nu gaat om de stappen van Wijsheid, of om de praktijken van de moraliteit: het leidt geen twijfel dat concentratie onze beste metgezel is bij het opnemen van kennis, of bij het bepalen van onze houding en onze handelingen.

Maar de meest religieuze eigenschap van concentratie is dat ze leidt tot sacralisatie. Vanuit de boeddhistische visie is er niets of niemand heilig. Het is enkel de ervaring, de beleving die gekleurd kan zijn door sacraliteit, en die dan ook de gemoedsgesteldheid van waaruit gehandeld wordt zal heiligen. Wanneer men de wereld met ‘aandacht en eerbied’ bekijkt, dan is er niets dat niet heilig kan worden, is er geen enkele handeling onwaardig om het heilige te dragen.

“Een visje bakken zoals men het keizerrijk bestuurt,” zegt de Taoïstische wijze, “en het keizerrijk besturen zoals men een visje bakt,” gaat hij verder. “Als ge de verlichting wilt verwezenlijken, begin dan met uw kom uit te wassen,” zegt de Zen-meester tot de ongeduldige discipel.

Elk detail in denken en handelen is sacraal genoeg om op de weg naar verlichting een heilzame werking te vertegenwoordigen. Een geconcentreerde handeling is zelfs het toppunt van de kunde van een Zen-meester: ‘ik eet, ik eet; ik slaap, ik slaap’, doe dat maar eens na!

Alles goed en wel: er is geen twijfel meer mogelijk, maar hoe doet men dat dan? Hoe realiseert men concentratie in de aapjes-boomgeest? Niet door urenlang pijnlijke oefeningen te plegen: dat is de praktijk die buiten het leven staat, en daar heeft de gewone leek geen boodschap aan.

Maar aan elk moment van het gewone dagelijkse leven volle aandacht schenken: het wachten op de tram, het gesprek met de mevrouw aan de kassa van de supermarkt, de lastige klant in uw zaak, het onderhoud met de eerste minister, de afwas en de kookpot…

Alles speelt zich af in de geest, zegt het Dhammapada: hier is het moment daaraan te herinneren. De oefening ligt niet in wàt men doet, maar vanuit welke gemoedsgesteldheid men het doet. Doe alles vanuit een toestand van meditatie en concentratie: het leven zal opnieuw de kleur en de geur krijgen alsof het de eerste dag van de schepping was. En de versplintering in uw hart zal vervloeien in eensgerichtheid van gemoed. Dat is alvast een stap op weg naar Shinjin…

Namu Amida Butsu

Ekō 74

jikōji - 慈光寺

© 2007

info-at-jikoji.com
          home