Meditatie

Meditatie is tegenwoordig zeer populair. De tijd is lang voorbij dat men bij dat woord dacht aan iemand die zich van de wereld afzonderde om zich ergens in lotushouding over te geven aan ik weet niet wat. Neen, vandaag moet iedereen die zichzelf au sérieux neemt eraan doen. Is dat een positieve evolutie of gewoon een modetrend?

* * *

Binnen de boeddhistische context is meditatie het middel om te komen tot concentratie, de niet-verstrooide-geest, de één-gedachte.

Meditatie kan dus nooit een doel op zich zijn, maar moet leiden tot het oplossen van de ik-gerichtheid zodat men het juiste inzicht verwerft en uiteindelijk de Wijsheid realiseert.

Maar ook buiten het Boeddhisme wordt gemediteerd.

Het Christendom kent eveneens een meditatieve traditie, die de laatste decennia echter meer en meer benadrukt wordt, en waarlangs men o.a. een weg hoopt te vinden tot dialoog met het Oosten. Maar het spreekt voor zich dat de christelijke meditatie een totaal ander einddoel nastreeft.

Daarnaast zijn er ook heel wat groepen, die zich noch tot het Boeddhisme noch tot het Christendom bekennen, druk met meditatie bezig.

Reden te over om te gaan nadenken over zin of onzin van meditatie.

* * *

Wat heeft de Boeddha over meditatie gezegd?

In het Satipatthāna-sutta (‘Hoe tot Oplettendheid komen’) wordt uitvoerig beschreven hoe de monnik de juiste aandacht kan ontwikkelen ten opzichte van zijn lichaam, gevoelens, geest, gedachten en ideeën. Wanneer je die tekst aandachtig leest, moet je wel tot de conclusie komen dat wie die richtlijnen volgt, uiteindelijk zal beschikken over een ruime zelfkennis, een grondig bewustzijn van het lichaam en een grote beheersing van het lichaam, de geest en gedachten.

Zo iemand is meester over zichzelf. Die is niet langer de speelbal van de wereld buiten en binnen hemzelf.

En dit is een zeer aantrekkelijk beeld voor de mens van vandaag.

Want in wat voor wereld leven we tegenwoordig?

Iedereen heeft te maken met een overrompeling van allerlei prikkels, met een enorme diversiteit aan gestelde eisen en verwachtingen. Waar is het nog stil of rustig? Waar vind je nog tijd?

Het gevolg daarvan is dat je als het ware afgesneden wordt van je eigen gevoelens en ervaringen, dat het moeilijk wordt om waardevolle dingen in je leven helder te zien en te koesteren, dat je geen vrede meer vindt in jezelf en de minste of geringste verandering van de dagelijkse routine moeilijk het hoofd kunt bieden.

Hoe dikwijls heb je niet het gevoel dat je geleefd wordt in plaats van zelf te leven?

Vandaar het grote succes van de verschillende meditatiegroepen.

De vraag is natuurlijk of het beoefenen van typisch boeddhistische meditatievormen (Za-Zen bv.) zin heeft buiten de context van het Boeddhisme.

Tot voor kort zou ik daar duidelijk met een “neen” op hebben geantwoord.

Maar nu durf ik te stellen dat dit zeer zeker zin heeft in een ander en ruimer verband. (Al vind ik wél dat we er dan een andere benaming moeten aan geven).

Het is onweerlegbaar dat meditatie een aantal gunstige gevolgen heeft op psychologisch gebied. Mede daardoor voldoet het aan een dringende behoefte. Bovendien leert het de mensen meer afstand nemen van hun drukke leven en onrechtstreeks ook van hun zo bezige zelf.

Als we daardoor meer rustige, beschouwende en relativerende medeburgers krijgen, kan dit de maatschappij in haar geheel alleen maar ten goede komen.

Ook in de geneeskunde - op het somatische vlak! - wordt hier en daar ernstig met meditatie gewerkt. Daarbij wordt gerefereerd naar de “bedachtzaamheid voor het lichaam”. Zo vertelt Jon Kabat-Zinn, zelf opgeleid in de Theravada- en Zentradities, wat de bedoeling was van het Stressverminderings- en ontspanningsprogramma in het Medisch Centrum aan de universiteit van Massachusetts in Worcester:

“We dachten dat het geweldig zou zijn een kliniek op te zetten die gebaseerd was op bedachtzaamheidtraining binnen een westers medisch centrum, omdat een ziekenhuis in feite een magneet voor lijden is. Het leek een handige manier om ideeën te introduceren van stilheid, helder zien, bedachtzaamheid, en de verschuiving van alsmaar rondrennen naar een meer innerlijk gericht wezen. Als we patiënten iets zouden kunnen bieden als aanvulling van hun medische behandeling, zouden ze misschien groeien en genezen op een manier die de medische behandeling alleen niet biedt. Het programma helpt patiënten ook om zich bij de medische behandeling neer te leggen, hetgeen moeilijker is als de geest geagiteerd is en wil dat dingen anders zijn dan ze zijn.”

(uit: “Emotioneel genezen” - Uitgeverij Kunchab, Schoten)

Deze manier van meditatiegebruiken heeft niet de pretentie dit vanuit het Boeddhisme te doen en daar wordt ook eerlijk voor uitgekomen.

Maar toch denk ik dat dit zeer zinnig is omdat het een andere manier biedt om met ziekte en lijden om te gaan: niet ontkennend of verdovend (valium!) maar bewuster, concreter, confronterender en verantwoordelijker.

En zoals we het zelf in Jikōji soms meemaken, dat iemand begint met één of andere Japanse gevechtssport en via die weg uiteindelijk bij de Leer van de Boeddha terechtkomt, kan dit evengoed het geval zijn via meditatie verbonden aan een therapie. Het kàn, maar het hoeft niet per se. Het is een mogelijkheid…

* * *

Wij, Shinboeddhisten, hebben geleerd dat er maar één praktijk is die ons verzekert van de Geboorte, namelijk het uitspreken van de Nembutsu in diep vertrouwen. In Kyogyoshinsho citeert Shinran Shantao die zegt:

“Voor de gewone, onwetende mensen, die voortdurend verzinken in de oceaan van geboorte-en-dood, is meditatie moeilijk te beoefenen, doordat het een praktijk is om het denken stil te leggen en de geest te concentreren.”

Hoewel elke tempeldienst met een korte meditatieperiode begint, en we ook het “mediteren op de Naam” kennen, is er bij ons niet een echte, formele meditatietraditie zoals bv. in de Zenbeweging.

Shinran immers heeft ervaren dat meditatie hem niet tot de Verlichting kon brengen, en ontwikkelde voor de gewone, onwetende mensen de leer van de Ander-Kracht-Nembutsu.

Toch heeft hij meditatie ook niet verworpen. Maar hij benadrukte keer op keer dat ze op zelf-kracht berustte en dat het onmogelijk was er ook maar één enkele verdienste mee te verwerven.

Daarop beroepen wij ons, wanneer we “niet aan meditatie doen”.

Maar… daarbij vergeten we volgens mij te dikwijls dat Shinran pas na jarenlange beoefening tot dit inzicht kwam.

En soms lijkt het mij wat al te gemakkelijk om die ervaring van Shinran zomaar klakkeloos over te nemen. Ik geloof wel wat hij zegt, maar los van ‘het verdiensten verzamelen’ kan meditatie op een ander vlak toch nuttig en zinvol zijn.

Er zijn twee grote vormen van meditatie:
- samatha (P. samatha) of stillingsmeditatie, waarbij men de inhoud van de geest probeert te zuiveren en leeg te maken, en
- vipasyanā (P. vipassanā) introspectie, intern onderzoek, waarbij men een juist inzicht in de aard der dingen probeert te verwerven.

Vooral deze eerste vorm, het zuiveren van de geest is voor ons soort mensen en in deze tijd een weldadige vorm van mediteren. Het helpt je loslaten: eerst de overbodige, opdringerige gedachten, later de zorgen, begeerte, rusteloosheid, haat…

Bovendien ontwikkelen zich goede eigenschappen: gewaar-zijn, wilskracht, vertrouwen, gelijkmoedigheid, concentratie…

Juist omdat de vertrouwenvolle overgave aan de Ander-Kracht zo moeilijk kan zijn, kun je de meditatie best als een ‘nuttig hulpmiddel’ gebruiken. Maar daarbij steeds voor ogen houden dat ze nooit een doel op zichzelf mag zijn, want dan geraak je vast in je zelfbetrokkenheid, en meditatie moet uiteindelijk leiden naar het oplossen daarvan.

Wanneer je meditatie op de goede manier, met de juiste ingesteldheid beoefent, schept ze een innerlijke houding van beschikbaarheid voor de Boeddha.

Bovendien geeft zo een dagelijkse oefening je meer contact met de Leer; je gaat die anders ervaren, niet meer echt als een “leer”, maar als de rode draad die loopt door al wat je doet, denkt, bent.

Daardoor leef je bewuster, dichter bij en verbonden met alle wezens. En tezelfdertijd losser, rustiger en meer relativerend ten opzichte van je eigen zelf.

Zo kan meditatie je sensibiliseren voor het horen van de Naam.

Zo kan meditatie je helpen een voller mens te worden: een mens vervuld van Amida’s Geloftekracht.

Namu Amida Butsu.

Ekō 82

jikōji - 慈光寺

© 2007

info-at-jikoji.com
          home