Wat Is Het Boeddhisme? (1)

Myōkai Rutger Franck

Inleiding

Algemeen kunnen we stellen dat het boeddhisme - de Leer van Boeddha Śākyamuni - de mogelijkheid schept de aard van ons bestaan en van de werkelijkheid, zoals we die subjectief ervaren, te doorgronden. 

Begrippen zoals Waarheid en Ware Werkelijkheid [4]   kunnen niet door eenvoudig geloof, opgelegd dogmatisme noch door louter intellectueel denken ontsluierd worden. De Waarheid kan alleen doorgrond worden wanneer we ons ommuurde denken voorafgaandelijk doorbroken hebben. Alleen dan kan het gemoed zich verder spontaan en zonder vooringenomenheid, ongedwongen en in alle vrijheid, verder ontplooien.

Het begrip ‘boeddhisme’, als ‘-isme’ (?!) [5] , is een veelomvattende term die we vooreerst in zijn juiste westelijke context dienen te situeren. Hieraan aansluitend kan dan de Leer inhoudelijk besproken worden.

In dit nummer van Ekō zullen we trachten het eerste aspect - de veelomvattende betekenis van het begrip ‘boeddhisme’ - te verduidelijken. Aansluitend hierop, vanaf volgende nummers, wordt dan de omvangrijke materie van de essentiële leerpunten van de Leer - die aan de basis liggen voor het onderricht van alle scholen en stromingen - ruime aandacht gewijd.

De diverse individuele thema’s worden belicht in de vorm van eenvoudige vragen-en-antwoorden. [6]

Wat is ‘boeddhisme’?

Een tijdloze, universele levens- en heilsleer die beroep doet op eigen praktische ervaring [7]   en kritisch onderzoek, een levenspad van spiritueel beleven dat de wezens [8] de mogelijkheid verschaft zich te bevrijden uit het lijdensbestaan en aldus inzicht te verwerven in de ware werkelijkheid.

In het oosten spreekt men gewoon van ‘de Leer’ [van (de) Boeddha (Śākyamuni)].

Is het boeddhisme een religie, filosofie of moraal? [9]

In de westerse context van deze begrippen heeft het de kenmerken van alle drie.

Als religie (heilsleer) is het boeddhisme bovendien universeel, overal en ten allen tijde voor iedereen, ja zelfs voor alle wezens toegankelijk.

Als filosofie beperkt het zich evenwel niet tot een loutere kennisleer maar legt het ook nadruk op ervaring, praktijk - zoals dat ook met moraal het geval is - en de verwezenlijking van de Leer.

Wat is het boeddhisme níet?

Het boeddhisme - en zeker het Shin-Boeddhisme - is

·        geen filosofisch - psychologisch ethisch stelsel,

·        geen humanistische filosofie (zoals veel westerlingen het    boeddhisme vaak interpreteren), en dus ook 

·        geen morele code die de mens leert ‘zich goed te voelen’,

·        geen ontologie (zijnsleer),

·        geen metafysische, speculatieve leer of coherent-logisch  theoretisch denksysteem (het boeddhisme is wel ‘praktisch’, zinvol, (in de betekenis van ‘zin hebbend’) voor het bestaan en het dagelijkse leven.)

·        géén kosmologie, noch een poging tot wetenschappelijke of pseudo-wetenschappelijke verklaring van de wereld en diens ontstaan.

·        geen dogma, een door een kerk of godsdienst aan geen redenering onderworpen ‘geloof’, en dus ook geen doctrinair systeem, gefundeerd op speculaties of geboden die geloof of gehoorzaamheid opeisen (het boeddhisme is rationeel, d.i. op rede en vaststelling gegrond),

·        geen esoterische of exoterische doctrine,

·        geen eternalisme of nihilisme,

·        geen ‘optimisme’ of ‘pessimisme’ maar realisme,

·        geen extravert, introvert noch theocentrisch of homocentrisch systeem. [10] [11]

Is het boeddhisme dan geen ‘godsdienst’?

Nee. Het boeddhisme ontkent formeel het bestaan van een Scheppende persoonlijke God(heid). In zijn leerredenen heeft de Boeddha het (al dan niet) bestaan van de goden gewoon genegeerd als niet-relevant voor zijn Leer. [12]

Wat is dan het doel van het boeddhisme?

Dit kan op velerlei wijzen omschreven worden. Een ruime omschrijving is bvb.: de mens de mogelijkheid verschaffen spiritueel te ontwaken, de Verlichting [13] te verwezenlijken, de eenheid en wederzijdse afhankelijkheid van alle dingen en gebeurtenissen te ervaren, zich open te stellen voor de werking van de Ware Werkelijkheid (dharmatā) en aldus een toestand van mededogende gelijkmoedigheid te ontwikkelen.

Impliciet en expliciet spoort de Leer de volgeling aan ‘leeg van zichzelf’ te worden, deze wereld van tegengestelden (dualismen), opgebouwd door intellectuele en emotionele concepten, te transcenderen en een spirituele wereld van niet-onderscheid te scheppen.

Wat zijn ‘voertuigen’ en ‘scholen’?

Een voertuig is een denkinstelling, denkrichting met het oog op  het verwezenlijken van de Verlichting. Elk voertuig is aangepast aan de behoeften en begripsvermogens van de mens en is een pad op de weg van de Leer en de Verlichting. [14]

Welke zijn die voertuigen?

Het voertuig van de

 (1)śrāvaka/śrāvikā [’toehoorder/toehoorster’], de theravāda-      volgeling, die zich vooral toelegt op de studie van de Leer,

(2)       pratyeka-buddha, de ‘Boeddha voor zich alleen’, de volgeling die zich vooral toelegt op inkering tot zichzelf en de  studie van de Leer in afzondering, en

(3)       bodhisattva.

Welk voertuig onderwees de Boeddha?

Alle drie.

Hij onderwees de eerste twee voertuigen [15]   als ‘voorlopige Leer’ ten behoeve van diegenen die hoofdzakelijk om hun eigen heil bekommerd waren of op dit moment nog onbekwaam waren de sublieme visie van het bodhisattva-ideaal te doorgronden.

Aan diegenen die voldoende op het Pad gevorderd waren en hun eigen Verlichting onafscheidelijk verbonden zagen aan de Verlichting van álle wezens onderwees hij het het bodhisattva-ideaal, vervat in het bodhisattva-voertuig.

Wat is het bodhisattva-ideaal?

Het verwezenlijken van de Uiteindelijke Volmaakte Verlichting, het Boeddhaschap, niet alleen voor zichzelf maar ook voor alle wezens.

Aangezien het verwezenlijken van dit ideaal ook het oorspronkelijke streven van Boeddha Śākyamuni was, ligt het bijgevolg voor de hand dat het al in het vroege boeddhisme aanwezig was.

Op welke afstamming beroepen de scholen zich?

Op een bepaalde traditie (afstamming). Zij steunen elk op een specifiek kritisch systeem, eigen aan de stroming en leggen bijgevolg diverse accenten: de ene beklemtoont het begrip ‘niet-zelf’ (Pali anattā), andere wijsheid (prajñā), discipline, leegheid (śunyatā), enz.

Zo beklemtoont het Shin-boeddhisme hoofdzakelijk het aspect Wijsheid/Mededogen van het Boeddhaschap, het Pad dat naar de Verlichting leidt, belichaamd door de Ander-kracht van het Boeddhaschap, Amida Buddha.

(wordt vervolgd)

[4] ‘Ware Werkelijkheid’: Sanskriet ‘dharmatā-dharmakāya, yathābhūta, tathatā (zoheid), Sino-Jap. jinen, Chin. tzu-jan.

[5] Een typisch westers predikaat dat, jammer genoeg, al te vaak connotaties oproept met alle andere al dan niet (negatieve) filosofische -ismen.

[6] Deze bijdragen zijn een samenvatting van ‘272 Vragen en Antwoorden over het boeddhisme ten behoeve van de shinboeddhist’ van de hand van de auteur, beschikbaar in de tempelbibliotheek.

[7] Aangezien het boeddhisme een levens- en heilsleer is die beleefd en ervaren moet worden, is het ervaren belangrijker dan de Verlichting na te streven.

[8] Alle voelende wezens.

[9] ‘Filosofie’ (‘Liefde voor wijsheid’, een term bedacht door Pythagoras), ‘religie’ en ‘moraliteit’ zijn in eerste instantie westerse concepten en benaderingen vanuit de optiek van een levensvisie die hoofdzakelijk begaan is met de zijnsproblematiek die zich bovendien buiten (of ‘boven’?) de religie plaatst.

Moraliteit is in het boeddhisme vervat in het Edele Achtvoudige Pad maar geen doel op zichzelf: zij effent het terrein, schept de geschikte voorwaarden en de karmisch gunstige instelling waarin de geest en het gemoed zich ideaal verder kunnen ontwikkelen.

De Pali-canon vermeldt hoe de Boeddha zijn Leer omschrijft: ‘Diepgaand, moeilijk waar te nemen en te begrijpen, elke denkwereld te boven gaand, slechts door de wijze te bevatten.’

[10] Het  is ook incorrect te stellen dat het boeddhisme een uitvloeisel is van het brahmanisme/hindoeïsme.  De Boeddha verwezenlijkte de Verlichting zélf, zonder de hulp van een leraar.  Hij nam uit het brahmanisme bepaalde elementen en begrippen over die hij voor zijn Indische toehoorders en volgelingen geschikt vond en verwierp datgene wat verkeerd was of niet in zijn Onderricht paste.

[11] Andere in het oog springende karakteristieken van het boeddhisme zijn verdraagzaamheid, geweldloosheid (ahimsā), vredelievendheid, zachtmoedigheid, universalisme, al-liefde (maitri) mededogen (karunā), ook ten opzichte van dieren..

[12] Zo zou men kunnen stellen: het boeddhisme is een religie zonder god, voor wezens zonder ziel in een ‘metafysica’ zonder zijn en aangezien de Boeddha geen ‘persoon’ of personificatie is, valt er ook niets te ‘vragen aan’ (= ‘bidden’).

[13] Emancipatie, bevrijding uit de duisternis van de onwetendheid.

[14] In zekere zin is een voertuig ook een ‘vlot’ (van de Leer) waarmee je de andere oever kunt bereiken en dat je kunt ‘loslaten’ zodra het doel bereikt is.

[15] In het vroege boeddhisme noemde men de eerste twee voertuigen -ter onderscheiding van het bodhisattva-voertuig - het hinayāna [Kleine Voertuig’] en/of het madyamayāna [de ‘Heilsweg van het Midden’, verwijzend naar de Leer van de Middenweg.]

Ekō 90
Wat Is Het Boeddhisme?

jikōji - 慈光寺

© 2003

info-at-jikoji.com

          home